De 7 dingen die ik u als therapeut niet vertelde: geheimen die niet in de psychologieboeken staan

1. Uw woede 'afreageren' maakt u alleen maar bozer

'Schreeuw, gooi, sla op dat kussen, dan lucht het op.' U hebt dit advies waarschijnlijk duizenden keren gehoord; sommige oudere therapievormen verdedigen deze methode zelfs nog. De werkelijkheid is heel anders. Het klassieke onderzoek van Brad Bushman uit 2002 (en de tientallen studies die daarop volgden) liet zien: uw woede fysiek 'afreageren' maakt u juist bozer. Slaan, schreeuwen, met de vuist op een kussen beuken: dit dooft de woede niet, het voedt haar, want het brein leert: 'blijkbaar ben ik iemand die dit doet wanneer ik boos word.' Na verloop van tijd wordt uw woede sneller getriggerd en heviger.

Wat helpt dan wel? Een afkoelingsperiode, van ruimte veranderen, diep ademhalen (banaal, maar het werkt), en het belangrijkste: uzelf afvragen welk gevoel er onder de woede schuilgaat. Is het gekwetstheid, machteloosheid, angst? Woede komt zelden alleen; meestal is ze een deken over iets anders.

2. Het advies 'wees lief voor uzelf' verergert soms uw situatie

Wat gebeurt er als we mensen met een laag zelfbeeld affirmaties geven in de trant van 'kijk elke dag in de spiegel en zeg: ik ben een geweldig mens'? Het onderzoek van Joanne Wood, gepubliceerd in Psychological Science (2009), liet zien: voor mensen die toch al een laag zelfbeeld hebben, verergert positieve self-talk de situatie. Waarom? Omdat uw brein zijn eigen innerlijke logica kent. Terwijl u zegt 'ik ben een geweldig mens', protesteert een deel van u met 'nee, dat ben je niet', en dat conflict erodeert het zelfbeeld verder.

Wat werkt wel? Geen grootse, maar realistische zinnen. In plaats van 'ik ben een geweldig mens': 'ik maak soms fouten, maar ik probeer te leren.' Het brein protesteert niet tegen deze zin, want ze is eerlijk. Wanneer we in therapie zeggen 'wees mild voor uzelf', bedoelen we juist dit: geen leugens, maar eerlijk mededogen.

3. Dat u zich vaker ongelukkig voelt is eigenlijk normaal (en goed nieuws)

Bijna al mijn cliënten stellen dezelfde vraag: 'Zijn andere mensen ook zo? Of is er iets mis met mij?' Hier is een waarheid die u nooit verteld wordt: de natuurlijke neiging van het menselijk brein is niet geluk, maar overleven. Evolutionair is ons brein geprogrammeerd om problemen te zoeken; het zoekt bedreiging, zoekt het gebrek, ziet eerst het negatieve. Dit heet negativity bias (Baumeister e.a., 2001, 'Bad is Stronger Than Good', Review of General Psychology). Daarom zijn die eeuwig gelukkig ogende mensen op sociale media een toneelstuk; niemand is zo gelukkig, dat kan ook niet.

Echte psychische gezondheid is niet 'me altijd goed voelen', maar de emoties kunnen laten komen en gaan: verdriet doorleven en laten passeren, woede voelen en er evenwichtig op reageren, momenten van geluk opmerken maar er niet afhankelijk van zijn. Als u het gevoel hebt 'ik moet voortdurend gelukkig zijn' en boos op uzelf wordt wanneer dat niet lukt, rent u achter een verkeerd doel aan; een van de eerste dingen die we in therapie doen, is dit doel veranderen.

4. Therapeuten zijn niet 'objectief', en kunnen dat ook niet zijn

De waarheid is: elke therapeut komt de kamer binnen met zijn eigen levenservaringen, waarden, vooroordelen en trauma's. We zijn geen volledig 'leeg scherm', en dat kunnen we ook niet zijn. Wat telt, is dit opmerken en er transparant mee omgaan; een goede therapeut kent zichzelf, kent de eigen blinde vlekken en houdt de gevoelens in de gaten die de cliënt bij hem oproept (dit noemen we 'tegenoverdracht', countertransference).

Waarom vertel ik u dit? Omdat het, wanneer uw therapeut niet bij u 'past', geen tekortkoming is, maar een kwestie van klik tussen twee mensen; dat de ene therapeut niet werkt, betekent niet dat een andere ook niet werkt; u hebt het recht om van therapeut te 'veranderen', en dat is geen mislukking. Wat ik in 18 jaar heb gezien: de klik tussen cliënt en therapeut (in de klinische literatuur 'therapeutic alliance', de werkalliantie) is de sterkste voorspeller van het therapieresultaat, een nog krachtiger factor dan de stroming van de therapie of hoe ervaren de therapeut is (Wampold, 2015, World Psychiatry). Als u zich dus niet op uw gemak voelt bij uw therapeut, is dat het waard om uit te spreken.

5. Uw trauma's tot in detail navertellen heelt niet (soms schaadt het)

Vooral sommige benaderingen uit de jaren 90 zeiden: 'je moet je trauma afreageren, je moet elk detail vertellen, anders stapelt het zich in je op.' Actueel onderzoek toont het tegendeel. Vooral van 'critical incident stress debriefing'-achtige interventies, direct na het trauma uitgevoerd, bleek dat ze PTSS juist verhoogden (Rose e.a., 2002, Cochrane Review). Uw traumaverhaal keer op keer, met emotionele intensiteit vertellen, brengt uw brein telkens terug naar dat moment; bij elke vertelling wordt de verbinding sterker en de wond dieper.

Moderne traumatherapie werkt anders. Benaderingen als EMDR, somatic experiencing en prolonged exposure 'ontladen' het trauma niet; ze verwerken het opnieuw op een veilige afstand. Eerst stabiliseren we uw zenuwstelsel, daarna naderen we stap voor stap, in kleine stukjes, in een veilig tempo. Als een therapeut tegen u zegt 'je gaat je hele trauma in één sessie vertellen', of aandringt met 'geef me details, geef me details', wees dan voorzichtig: dit is geen goede therapie.

6. Uw gedachten 'veranderen' werkt veel beperkter dan u is geleerd

U hebt het misschien gehoord: 'vervang uw negatieve gedachten door positieve gedachten', de klassieke cognitieve gedragstherapie (CGT). Werkt dat? Ja, tot op zekere hoogte. Maar de afgelopen 15 jaar kwamen de zogeheten 'derde golf'-benaderingen (ACT, op mindfulness gebaseerde therapieën, DBT) en die zeiden iets anders: vecht niet tegen uw gedachten, verander uw relatie ermee.

De Acceptance and Commitment Therapy (ACT) die Hayes e.a. (2006) ontwikkelden, liet zien: in plaats van de gedachte 'ik ben waardeloos' te vervangen door 'ik ben waardevol', is het herkennen van die gedachte als slechts een gedachte een krachtiger strategie. Wanneer 'ik ben waardeloos' opkomt, vecht dan niet met 'nee, dat ben ik niet!'; zeg 'aha, mijn brein produceerde weer deze gedachte', wees waarnemer, geen debater. Want elke gedachte waartegen u vecht, wordt sterker; wat u negeert, dooft niet; maar de gedachten die u opmerkt en zonder oordeel laat passeren, verliezen hun kracht.

7. De leugen 'tijd heelt alle wonden' is het gevaarlijkste advies

Onze ouderen zeiden het graag, misschien hadden ze gelijk in hun tijd, maar vandaag weten we dat tijd onverwerkte emoties niet oplost: verbergt ze, stelt ze uit, maakt ze misschien kleiner, maar lost ze niet op. Ik werk al jaren met mensen die zichzelf jarenlang wijsmaakten 'ik ben hier nu overheen': een scheiding van 15 jaar geleden, het verlies van een vader 20 jaar terug, een jeugdherinnering, nooit besproken, nooit verwerkt. Maar de symptomen komen: de slaap is verstoord, relaties gaan moeizaam, de angst is toegenomen, onverklaarbare depressieve episodes zijn begonnen.

Het brein vergeet niet alles; wat het niet kan oplossen, bewaart het in het lichaam. De titel van het beroemde boek van Bessel van der Kolk is niet voor niets: The Body Keeps the Score. Als iets wat u jaren geleden meemaakte u nog altijd beïnvloedt, is professionele hulp zoeken in plaats van 'laat de tijd het maar oplossen' geen teken van zwakte, maar van intelligentie.

Tot slot

Ik wil dat u weet dat therapie geen 'genezende toverspreuk' is, maar tegelijk een veel effectiever, wetenschappelijker en krachtiger instrument dan de meeste mensen denken. In onze cultuur wordt naar een therapeut gaan nog steeds enigszins als 'zwakte' gezien; vooral in de Turkse gemeenschap zijn uitspraken als 'dat lossen we binnen de familie op', 'kom tot jezelf', 'wees sterk' erg dominant. Als u bovendien als Turk in Europa woont en zich tussen twee culturen geklemd voelt, is uw last vele malen zwaarder.

Therapie is niet voor de zwakken, maar voor wie de moed heeft zichzelf te begrijpen. En nog iets: werken met een therapeut met wie u Turks kunt spreken en die uw eigen cultuur begrijpt, is iets anders. De zinnen die u in een tweede taal vormt, kunnen de emotionele lading van dat eerste woord niet dragen. In uw moedertaal kunt u huilen, in uw moedertaal kunt u lachen, in uw moedertaal kunt u uzelf zijn.

Bronnen: Bushman (2002) Personality and Social Psychology Bulletin 28(6); Wood, Perunovic & Lee (2009) Psychological Science 20(7); Baumeister, Bratslavsky, Finkenauer & Vohs (2001) Review of General Psychology 5(4); Wampold (2015) World Psychiatry 14(3); Rose, Bisson, Churchill & Wessely (2002) Cochrane Database of Systematic Reviews; Hayes, Luoma, Bond, Masuda & Lillis (2006) Behaviour Research and Therapy 44(1); van der Kolk (2014) The Body Keeps the Score. Dit artikel is bedoeld ter informatie en vervangt geen persoonlijke klinische beoordeling.