Paniekaanval: Waarom Ontstaat het en Wat Doet u Meteen?

Wat is een paniekaanval?

Een paniekaanval is een plotselinge en intense golf van angst of ongemak die binnen enkele minuten zijn piek bereikt. Typische symptomen: hartkloppingen, zweten, trillen, kortademigheid, een gevoel van verstikking, pijn op de borst, misselijkheid, duizeligheid, een gevoel van onwerkelijkheid (derealisatie), angst om de controle te verliezen of 'gek te worden', doodsangst, verdoving en tintelingen. Meestal piekt hij binnen 10 minuten en is hij binnen 20-30 minuten grotendeels voorbij.

Één keer een paniekaanval hebben komt vaak voor en is op zichzelf geen stoornis. Een paniekstoornis wordt gedefinieerd doordat de persoon bang wordt voor nieuwe aanvallen en zijn leven door die angst gaat beperken. Het eigenlijke probleem is dus niet de aanval zelf, maar de angst 'wat als het weer gebeurt?'.

Het mechanisme: de vals-alarmcyclus

Het cognitieve model van de paniekaanval (David Clark) is vandaag de best onderbouwde verklaring en werkt zo: het lichaam produceert een onschadelijke gewaarwording (hartkloppingen door koffie, duizeligheid bij het opstaan, snellere ademhaling in de warmte) → de persoon interpreteert dit als een ramp ('een hartaanval!', 'ik ga flauwvallen!') → deze interpretatie wekt paniek op → de paniek doet adrenaline vrijkomen → de symptomen verhevigen → de interpretatie lijkt bevestigd. Deze cyclus, die binnen seconden ronddraait, verandert een kleine vonk in een brand.

Het kernpunt: wat een paniekaanval start, is niet het gevaar, maar de interpretatie van de lichamelijke gewaarwording als gevaar. Daarom wekken dezelfde hartkloppingen bij een hardloper trots op en bij iemand met een paniekstoornis paniek. De behandeling richt zich juist op deze interpretatie.

Hartaanval of paniekaanval?

Deze angst is universeel en begrijpelijk; de symptomen overlappen inderdaad. Absoluut principe: pijn op de borst die voor het eerst optreedt of niet eerder medisch is beoordeeld, moet met spoed worden gecontroleerd; de diagnose paniek wordt niet gesteld zonder een hartprobleem uit te sluiten. Zodra er een cardiale beoordeling is gedaan en die schoon is, zijn de onderscheidende aanwijzingen: de symptomen van een paniekaanval pieken typisch binnen enkele minuten en nemen dan af, worden lichter wanneer de aandacht wordt afgeleid, de angst om 'gek te worden of de controle te verliezen' overheerst, en meestal zijn er eerder soortgelijke aanvallen geweest. Toch is het beoordelen van terugkerende symptomen met de huisarts, zowel voor de veiligheid als voor de geruststelling 'dit komt niet van mijn hart', een deel van het proces.

Wat te doen tijdens een aanval?

Vecht niet, laat het toe. Vechten tegen paniek ('stop, ga weg, gebeur niet') voedt haar; want vechten houdt de dreigingsperceptie in stand. De meest effectieve houding is paradoxaal: 'dit is een paniekaanval, onaangenaam maar ongevaarlijk, hij gaat vanzelf over' zeggen en de golf laten passeren.

Vertraag uw adem. Tijdens paniek verhoogt hyperventilatie (te veel ademen) de symptomen. Vertraag met buikademhaling, waarbij de uitademing langer is dan de inademing (bv. 4 sec in, 6 sec uit). Het doel is geen 'diepe' adem, maar een langzame adem. Anker in het heden (grounding): zie 5 dingen, hoor 4 dingen, raak 3 dingen aan; de aandacht van het rampscenario naar de zintuigen trekken doorbreekt de cyclus. Vlucht niet. Wegvluchten van de plek waar u bent wanneer de aanval komt, verlicht even, maar bouwt de overtuiging op 'ik ben gered omdat ik daar wegvluchtte'; de volgende keer wordt die plek gevaarlijk. Als het kan, de aanval opvangen op de plek waar u bent en wachten tot hij voorbijgaat, voorkomt dat de kaart van vermijding zich uitbreidt.

De blijvende oplossing: hoe wordt paniek behandeld?

De paniekstoornis is een van de best behandelbare beelden in de geestelijke gezondheid; met CGT ervaart de meerderheid een duidelijke verbetering. De kerncomponenten van de behandeling: Psycho-educatie: de vals-alarmcyclus begrijpen verzwakt de angst al vanaf het begin. Cognitieve herstructurering: catastrofale interpretaties ('ik ga flauwvallen') vervangen door realistische. Interoceptieve exposure: de gevreesde lichamelijke gewaarwordingen bewust opwekken (duizeligheid door rond te tollen, hartkloppingen door snel te ademen) en ervaren dat ze onschadelijk zijn; dit is het krachtigste maar meest overgeslagen deel van de behandeling. Vermijding terugdraaien: een geleidelijke terugkeer naar plekken en activiteiten die vanwege de paniek zijn opgegeven.

Medicatie (met name SSRI's) is een effectieve optie bij matige tot ernstige beelden en kan met CGT worden gecombineerd; bij milde tot matige paniek is CGT alleen echter meestal voldoende en blijvender.